Một số điểm mới cốt lõi của nghị định số 281/2026/NĐ-CP ngày 13/7/2026 của Chính phủ và lưu ý trong thực tiễn xét xử

- Thứ nhất, bổ sung nguyên tắc xác định hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực đất đai.

Nghị định bổ sung Điều 3a quy định rõ nguyên tắc áp dụng mức xử phạt đối với đơn vị hành chính đặc khu theo chức năng, nhiệm vụ tương ứng của cấp xã hoặc cấp phường. Đồng thời, quy định trường hợp quyền sử dụng đất là tài sản chung của vợ chồng thì khi xử phạt vi phạm hành chính được xác định như đối với một cá nhân, bảo đảm thống nhất trong áp dụng pháp luật.

- Thứ hai, sửa đổi, bổ sung nhiều quy định về hành vi vi phạm và biện pháp khắc phục hậu quả.

Nghị định sửa đổi nhiều điều khoản liên quan đến hành vi không đăng ký đất đai, không đăng ký biến động đất đai; đồng thời bổ sung các trường hợp không bị xử phạt nếu đáp ứng đủ điều kiện theo quy định của pháp luật. Bên cạnh đó, nhiều biện pháp khắc phục hậu quả được quy định cụ thể hơn, góp phần nâng cao tính khả thi trong quá trình tổ chức thi hành quyết định xử phạt.

- Thứ ba, điều chỉnh, mở rộng thẩm quyền xử phạt của Chủ tịch UBND cấp xã.

Để phù hợp với việc tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, Nghị định tăng đáng kể thẩm quyền xử phạt của Chủ tịch UBND cấp xã. Theo đó, Chủ tịch UBND cấp xã được phạt tiền đến 250 triệu đồng đối với vi phạm trong lĩnh vực đất đai và được áp dụng nhiều biện pháp khắc phục hậu quả theo quy định, góp phần nâng cao hiệu quả xử lý vi phạm ngay từ cơ sở.

- Thứ tư, bảo đảm tính thống nhất với Luật Đất đai năm 2024 và thực tiễn quản lý.

Các nội dung sửa đổi tập trung khắc phục những khó khăn, vướng mắc phát sinh trong quá trình áp dụng Nghị định số 123/2024/NĐ-CP, đồng thời bảo đảm sự đồng bộ với hệ thống pháp luật hiện hành, tạo điều kiện thuận lợi cho các cơ quan quản lý nhà nước cũng như người dân, tổ chức trong quá trình thực hiện quyền và nghĩa vụ về đất đai. Việc ban hành Nghị định số 281/2026/NĐ-CP không chỉ góp phần hoàn thiện cơ chế xử lý vi phạm hành chính trong lĩnh vực đất đai mà còn có tác động trực tiếp đến hoạt động xét xử các vụ án hành chính và giải quyết các tranh chấp có liên quan đến đất đai tại Tòa án.

Trong quá trình nghiên cứu, áp dụng pháp luật, Thẩm phán, Thẩm tra viên, Thư ký Tòa án và công chức làm công tác chuyên môn cần lưu ý một số nội dung sau:

- Thứ nhất, xác định đúng văn bản pháp luật áp dụng theo thời điểm phát sinh hành vi vi phạm.

 Đối với các vụ án hành chính khi xem xét tính hợp pháp của quyết định xử phạt vi phạm hành chính, cần xác định chính xác thời điểm xảy ra hành vi vi phạm, thời điểm ban hành quyết định xử phạt và thời điểm Nghị định số 281/2026/NĐ-CP có hiệu lực thi hành để áp dụng đúng quy định của pháp luật, bảo đảm nguyên tắc không hồi tố đối với các quy định bất lợi cho cá nhân, tổ chức vi phạm, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.

- Thứ hai, đánh giá đầy đủ căn cứ pháp lý của quyết định xử phạt vi phạm hành chính.

Trong quá trình giải quyết vụ án hành chính, Tòa án cần xem xét toàn diện các yếu tố như: thẩm quyền của người ban hành quyết định xử phạt; trình tự, thủ tục xử phạt; việc xác định hành vi vi phạm; căn cứ áp dụng hình thức xử phạt, mức xử phạt và biện pháp khắc phục hậu quả theo đúng quy định của Luật Xử lý vi phạm hành chính, Luật Đất đai năm 2024 và Nghị định số 281/2026/NĐ-CP.

- Thứ ba, chú trọng việc xem xét thẩm quyền của Chủ tịch UBND cấp xã sau khi được mở rộng.

Nghị định đã điều chỉnh thẩm quyền xử phạt của Chủ tịch UBND cấp xã phù hợp với mô hình tổ chức chính quyền địa phương hai cấp. Khi giải quyết các vụ án hành chính, cần đối chiếu quy định mới để đánh giá tính hợp pháp của quyết định xử phạt, tránh áp dụng nhầm quy định về thẩm quyền trước đây.

- Thứ tư, nghiên cứu kỹ các quy định mới về biện pháp khắc phục hậu quả.

Đối với các vụ việc có yêu cầu hủy hoặc xem xét tính hợp pháp của quyết định áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả, cần đánh giá đầy đủ căn cứ pháp lý, tính cần thiết, tính tương xứng và khả năng thi hành của từng biện pháp theo quy định mới của Nghị định.

- Thứ năm, tăng cường cập nhật, thống nhất áp dụng pháp luật trong toàn hệ thống Tòa án.

Những sửa đổi, bổ sung của Nghị định số 281/2026/NĐ-CP đòi hỏi đội ngũ cán bộ, công chức Tòa án phải thường xuyên nghiên cứu, cập nhật văn bản quy phạm pháp luật mới; tăng cường trao đổi nghiệp vụ, rút kinh nghiệm xét xử và thống nhất nhận thức trong quá trình áp dụng pháp luật, góp phần nâng cao chất lượng giải quyết các vụ án hành chính, dân sự, kinh doanh thương mại và các vụ việc khác có liên quan đến đất đai.

Trong bối cảnh Luật Đất đai năm 2024 và các văn bản hướng dẫn thi hành đang từng bước đi vào cuộc sống, việc nắm vững những điểm mới của Nghị định số 281/2026/NĐ-CP sẽ giúp đội ngũ cán bộ, công chức Tòa án áp dụng pháp luật chính xác, thống nhất, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước, tổ chức, cá nhân; đồng thời góp phần nâng cao chất lượng xét xử, đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp trong giai đoạn mới.

Phạm Cao Thu Hà  (TAND khu vực 11 - Đắk Lắk)