Một số khó khăn và đề xuất liên quan đến sử dụng phần mềm bản quyền tại Tòa án nhân dân khu vực

1. Những khó khăn, vướng mắc thực tế

Trong hoạt động chuyên môn hàng ngày, Tòa án nhân dân khu vực xử lý khối lượng lớn văn bản tố tụng và tài liệu trong hồ sơ vụ án mang tính bảo mật cao. Mặc dù vậy, việc trang bị phần mềm có bản quyền hiện nay còn gặp một số vướng mắc lớn bởi những nguyên nhân sau:

- Một là: Áp lực chi phí mua bản quyền phần mềm. Chi phí bản quyền mua đứt hoặc bản quyền thương mại định kỳ hàng năm cho hệ điều hành (Microsoft Windows), bộ ứng dụng văn phòng (Microsoft Office) hay phần mềm diệt virus chuyên dụng là rất lớn so với định mức chi quản lý hành chính được giao hàng năm. Hiện nay trung bình với mỗi tài khoản Office hàng năm có giá từ 1.300.000 đồng đến 1.500.000 đồng/máy/năm. Phần mềm Windows bản quyền thậm chí có giá còn cao hơn (khoảng 3.000.000 đồng - 4.000.000 đồng/máy). Mỗi Tòa án khu vực sử dụng hàng ngày khoảng trên 20 máy tính các loại. Chưa kể chi phí cài đặt phần mềm diệt virus bản quyền thì tổng số tiền phải chi định kỳ hàng năm là rất lớn.

- Hai là: Nguy cơ mất an toàn thông tin từ phần mềm không chính hãng. Do thiếu kinh phí, tình trạng sử dụng phần mềm bẻ khóa (crack) hoặc chưa bảo đảm bản quyền vẫn hiện hữu. Các công cụ crack này thường tiềm ẩn mã độc (Trojan, Ransomware, Backdoor), làm tăng nguy cơ lây nhiễm mã độc, lộ lọt tài liệu hồ sơ vụ án, chiếm quyền điều khiển máy tính công vụ.

- Ba là: Rủi ro vi phạm pháp luật về Sở hữu trí tuệ. Việc sử dụng phần mềm không bản quyền trong cơ quan nhà nước trực tiếp vi phạm các quy định hiện hành về quyền tác giả đối với chương trình máy tính, ảnh hưởng đến uy tín công vụ của cơ quan bảo vệ pháp luật.

2. Cơ sở pháp lý hiện hành về an toàn thông tin và bản quyền phần mềm

Việc bảo đảm an toàn thông tin mạng và tuân thủ bản quyền trong cơ quan nhà nước đã được quy định trong nhiều văn bản pháp luật như:

- Luật An toàn thông tin mạng 2015 & Luật An ninh mạng 2025: Quy định rõ trách nhiệm của cơ quan nhà nước trong việc bảo vệ hệ thống thông tin, không đưa các phần mềm/mã độc hoặc thiết bị gây mất an toàn vào vận hành công vụ.

- Luật Sở hữu trí tuệ (sửa đổi, bổ sung 2022): Bảo hộ quyền tác giả đối với chương trình máy tính; nghiêm cấm các hành vi sao chép, sử dụng phần mềm không được sự cho phép của chủ sở hữu quyền.

- Chỉ thị số 14/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ: Bắt buộc các cơ quan, tổ chức nhà nước phải bố trí kinh phí cho các sản phẩm, dịch vụ an toàn thông tin mạng đạt tối thiểu 10% trong tổng kinh phí triển khai kế hoạch ứng dụng CNTT hàng năm (hoặc 10% - 15% tổng mức đầu tư dự án CNTT).

- Trong hệ thống Tòa án nhân dân, ngày 13/02/2026 Tòa án nhân dân tối cao ban hành Văn bản số 145/TANDTC-TTTA về việc chấn chỉnh, tăng cường công tác bảo vệ bí mật nhà nước, an toàn an ninh mạng. Trong đó nhấn mạnh yêu cầu quán triệt quy định của pháp luật, quy định, hướng dẫn, chỉ đạo của ngành, của Lãnh đạo Tòa án nhân dân tối cao về công tác Bảo về bí mật Nhà nước và an toàn an ninh mạng. Đồng thời nhấn mạnh yêu cầu tập trung đầu tư cơ sở vật chất bố trí kịp thời, đầy đủ kinh phí, trang thiết bị phục vụ bảo vệ bí mật Nhà nước, an toàn an ninh mạng, đảm bảo đáp ứng yêu cầu thực hiện nhiệm vụ.

3. Đề xuất, giải pháp tháo gỡ phù hợp với thực tiễn Tòa án

Để vừa bảo đảm tuân thủ nghiêm ngặt pháp luật về an toàn thông tin, sở hữu trí tuệ, vừa tối ưu hóa chi phí ngân sách, tác giả đề xuất một số giải pháp đồng bộ sau:

Một là, tập trung nâng cao nhận thức cho công chức, người lao động trong hệ thống Tòa án nhân dân chấp hành nghiêm các quy định của pháp luật trong việc sử dụng các phần mềm có bản quyền hỗ trợ công việc

Hai là, kiến nghị Tòa án cấp trên lập dự toán đề xuất cấp bổ sung ngân sách liên quan đến công tác chuyển đổi số, trong đó đảm bảo nguồn ngân sách chi trả cho việc mua sắm phần mềm bản quyền hỗ trợ công việc. Khi nhu cầu trang bị phần mềm vượt quá định mức chi thường xuyên, Tòa án nhân dân cấp tỉnh có thể hướng dẫn cho Tòa án khu vực lập Tờ trình đề xuất cấp bổ sung kinh phí.
Ba là, xem xét kiến nghị cấp có thẩm quyền ký kết hợp đồng hợp tác với các tổ chức cung cấp dịch vụ phần mềm chính hãng nhằm đem lại mức phí dịch vụ phù hợp nhất khi thực hiện nhiệm vụ.
Bốn là, trong thời gian chờ cấp kinh phí phục vụ công việc liên quan đến chuyển đổi số. Kiến nghị Tòa án nhân dân tỉnh xem xét bố trí/tạm ứng kinh phí để Tòa án cấp dưới ký kết/mua sắm phần mềm ngắn hạn.

4. Tóm lại      

Bảo đảm bản quyền phần mềm và an toàn thông tin không chỉ là nghĩa vụ chấp hành pháp luật mà còn là yêu cầu sống còn để bảo vệ tính bảo mật, chính xác trong hoạt động tố tụng của Tòa án. Việc áp dụng linh hoạt giải pháp mã nguồn mở kết hợp với quy trình xin cấp bổ sung ngân sách đúng quy định sẽ giúp các Tòa án nhân dân khu vực giải quyết triệt để bài toán chi phí, hướng tới xây dựng hệ thống Tòa án hiện đại, an toàn và chuyên nghiệp.