Trao đổi về yêu cầu công nhận con nuôi thực tế trong trường hợp cha mẹ nuôi đã chết trước thời điểm đăng ký nuôi con nuôi thực tế

Tình huống pháp lý

Bà A sinh năm 1940, ông B sinh năm 1936 kết hôn với nhau năm 1958 nhưng không có con chung. Đầu năm 1980, ông B và bà A họp gia đình, xin nhận anh C, khi đó 06 tuổi, là người trong họ hàng làm con nuôi. Việc nhận nuôi được cha mẹ đẻ của anh C đồng ý, họ hàng hai bên đều biết và thống nhất. Từ đó, anh C được ông B và bà A trực tiếp nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục từ khi còn nhỏ đến khi trưởng thành. Năm 2005, anh C kết hôn. Do ông B, bà A tuổi cao, sức yếu, không có người chăm sóc nên vợ chồng anh C tiếp tục ở lại nhà cha mẹ nuôi để chăm sóc, phụng dưỡng ông bà. Năm 2009, ông B chết; năm 2010, bà A chết. Anh C là người đứng ra khai tử, lo ma chay, thờ cúng cho ông B và bà A với tư cách là con. Cho đến nay, anh C vẫn là người trực tiếp thờ cúng ông bà. Hiện nay, để thực hiện các giao dịch dân sự, cũng như bảo đảm việc thờ cúng hợp pháp, anh C yêu cầu Tòa án công nhận anh là con nuôi thực tế của ông B và bà A. Vấn đề đặt ra là: yêu cầu của anh C có được chấp nhận hay không? Đối với vụ việc này hiện có hai quan điểm khác nhau.

1.  Quan điểm thứ nhất: Không chấp nhận yêu cầu của anh C về việc công nhận anh là con nuôi thực tế của ông B và bà A

Việc nuôi con nuôi là quan hệ pháp luật đặc thù, không chỉ phát sinh từ tình cảm, sự chăm sóc, nuôi dưỡng trên thực tế mà còn phải được xác lập theo trình tự, thủ tục do pháp luật quy định. Quan hệ cha mẹ nuôi - con nuôi làm phát sinh nhiều hậu quả pháp lý quan trọng, nhất là quyền, nghĩa vụ về nhân thân, tài sản, thừa kế, cấp dưỡng, đại diện, quản lý di sản và các giao dịch dân sự khác. Vì vậy, việc công nhận quan hệ con nuôi phải được xem xét chặt chẽ, tránh trường hợp lợi dụng quan hệ nuôi dưỡng thực tế để xác lập quyền lợi về tài sản sau khi người nhận nuôi đã chết.

Luật Nuôi con nuôi năm 2010 có quy định chuyển tiếp đối với trường hợp nuôi con nuôi thực tế. Điều 50 Luật Nuôi con nuôi năm 2010 quy định việc nuôi con nuôi giữa công dân Việt Nam với nhau trước ngày Luật này có hiệu lực mà chưa đăng ký tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền thì được đăng ký trong thời hạn 05 năm, kể từ ngày Luật này có hiệu lực, nếu đáp ứng đủ các điều kiện luật định. Luật Nuôi con nuôi năm 2010 có hiệu lực từ ngày 01/01/2011, do đó thời hạn đăng ký nuôi con nuôi thực tế là từ ngày 01/01/2011 đến hết ngày 31/12/2015. Nghị định số 19/2011/NĐ-CP cũng hướng dẫn thủ tục đăng ký nuôi con nuôi thực tế, trong đó người nhận con nuôi phải làm tờ khai đăng ký và nộp tại Ủy ban nhân dân cấp xã nơi người đó thường trú.

Từ các quy định trên, cho thấy trường hợp của anh C không đáp ứng điều kiện đăng ký nuôi con nuôi thực tế theo Luật Nuôi con nuôi năm 2010. Lý do là ông B đã chết năm 2009, bà A chết năm 2010, tức đều chết trước ngày Luật Nuôi con nuôi năm 2010 có hiệu lực. Khi Luật Nuôi con nuôi đặt ra cơ chế đăng ký chuyển tiếp thì quan hệ giữa người nhận nuôi và người được nhận nuôi không còn đầy đủ chủ thể để thực hiện thủ tục đăng ký. Mặt khác, việc nhận anh C làm con nuôi vào năm 1980 chỉ được thể hiện qua việc họp gia đình, sự đồng ý của cha mẹ đẻ và họ hàng hai bên, nhưng không có văn bản đăng ký tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Nếu sau khi ông B, bà A đã chết nhiều năm mới đặt ra yêu cầu công nhận quan hệ con nuôi thì rất khó kiểm tra đầy đủ ý chí thật sự của người nhận nuôi, khó xác định việc nhận nuôi có nhằm xác lập đầy đủ quan hệ cha mẹ - con hay chỉ là việc nuôi dưỡng, cưu mang trong họ hàng.

Do đó, mặc dù anh C có công chăm sóc, phụng dưỡng, lo ma chay, thờ cúng ông B và bà A, nhưng những yếu tố này chỉ thể hiện công sức, tình cảm và nghĩa vụ đạo lý trong gia đình, dòng họ; không đủ căn cứ pháp lý để công nhận quan hệ con nuôi. Nếu anh C có yêu cầu liên quan đến tài sản, công sức quản lý, chăm sóc, bảo quản di sản hoặc chi phí mai táng, thờ cúng thì có thể được xem xét bằng một quan hệ pháp luật khác, không nên công nhận anh C là con nuôi thực tế.

2. Quan điểm thứ hai và cũng là quan điểm của người viết: Có cơ sở chấp nhận yêu cầu của anh C, công nhận anh C là con nuôi thực tế của ông B và bà A.

Trong trường hợp của anh A, cần xem xét vụ việc trong bối cảnh lịch sử, thời điểm phát sinh quan hệ nuôi con nuôi và bản chất thực tế của quan hệ gia đình giữa các bên.

Việc ông B và bà A nhận anh C làm con nuôi diễn ra vào năm 1980, tức trước ngày Luật Hôn nhân và gia đình năm 1986 có hiệu lực và rất lâu trước khi Luật Nuôi con nuôi năm 2010 ra đời. Đây là thời kỳ mà ở nhiều địa phương, việc nhận con nuôi trong họ hàng chủ yếu được thực hiện bằng sự thỏa thuận của hai bên gia đình, sự chứng kiến của họ tộc, cộng đồng dân cư, chưa được đăng ký hộ tịch đầy đủ như hiện nay. Trong vụ việc này, việc nhận nuôi có nhiều yếu tố thể hiện quan hệ con nuôi thực tế đã được xác lập một cách ngay thẳng, công khai và ổn định. Anh C được nhận làm con nuôi khi mới 06 tuổi; việc nhận nuôi được cha mẹ đẻ đồng ý; họ hàng hai bên biết và chấp thuận; ông B, bà A trực tiếp nuôi dưỡng anh C đến khi trưởng thành. Sau khi anh C kết hôn, do cha mẹ nuôi già yếu, không có người chăm sóc, vợ chồng anh C vẫn ở lại cùng nhà để phụng dưỡng ông bà. Khi ông B, bà A chết, anh C là người khai tử, lo mai táng, thờ cúng với tư cách là con và tiếp tục thờ cúng cho đến nay. Như vậy, quan hệ giữa anh C với ông B, bà A không phải là quan hệ nuôi dưỡng tạm thời, giúp đỡ trong họ hàng hay ở nhờ, mà mang đầy đủ dấu hiệu của quan hệ cha mẹ nuôi - con nuôi trên thực tế. Quan hệ này đã tồn tại ổn định trong thời gian rất dài, được gia đình, họ hàng và cộng đồng thừa nhận.

Đối với Điều 50 Luật Nuôi con nuôi năm 2010, quy định này đặt ra cơ chế đăng ký chuyển tiếp trong thời hạn 05 năm đối với việc nuôi con nuôi thực tế trước ngày 01/01/2011. Tuy nhiên, trong vụ việc này, ông B và bà A đã chết trước khi Luật Nuôi con nuôi năm 2010 có hiệu lực. Khi pháp luật mở ra cơ chế đăng ký thì người nhận nuôi đã không còn sống để cùng thực hiện thủ tục. Anh C không có điều kiện thực tế để cùng cha mẹ nuôi thực hiện thủ tục đăng ký chuyển tiếp trong giai đoạn từ ngày 01/01/2011 đến hết ngày 31/12/2015. Đây là trở ngại khách quan, không phải sự cố ý không đăng ký của các bên. Nếu chỉ vì chưa đăng ký mà phủ nhận toàn bộ quan hệ đã tồn tại từ năm 1980 đến khi ông B, bà A chết thì sẽ không bảo đảm tính nhân văn, không phù hợp với thực tế lịch sử và phong tục xã hội trong giai đoạn trước đây.

Điều 24 Luật Nuôi con nuôi năm 2010 cũng thể hiện nguyên tắc khi quan hệ nuôi con nuôi được xác lập thì giữa cha mẹ nuôi và con nuôi có đầy đủ quyền, nghĩa vụ của cha mẹ và con. Vấn đề trong trường hợp này là cần xác định quan hệ đó đã được xác lập thực tế từ trước hay chưa, chứ không chỉ dừng lại ở việc đã đăng ký hay chưa đăng ký. Do đó, khi giải quyết cần thu thập, đánh giá chứng cứ chặt chẽ, cụ thể: cần xác minh lời khai của cha mẹ đẻ anh C nếu còn sống; lời khai của người thân thích, họ hàng hai bên; xác nhận của chính quyền địa phương, hàng xóm, người biết rõ sự việc; tài liệu về cư trú, khai tử, mai táng, thờ cúng; đồng thời xác định ông B, bà A có còn người thừa kế nào khác hay không. Nếu các chứng cứ phù hợp, thống nhất, thể hiện anh C thật sự được nhận làm con nuôi từ năm 1980, được nuôi dưỡng đến khi trưởng thành, sau đó phụng dưỡng, lo ma chay, thờ cúng cha mẹ nuôi, thì có thể công nhận anh C là con nuôi thực tế của ông B và bà A. Việc công nhận này vừa bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của người con đã thực hiện đầy đủ nghĩa vụ chăm sóc, phụng dưỡng, thờ cúng cha mẹ nuôi, vừa phù hợp với thực tiễn lịch sử, đạo lý gia đình và mục đích nhân văn của chế định nuôi con nuôi.

Mặt khác, việc công nhận anh C là con nuôi thực tế của ông B và bà A chỉ là căn cứ xác lập địa vị pháp lý của anh C trong quan hệ cha mẹ nuôi - con nuôi. Việc công nhận này không đồng nghĩa với việc mặc nhiên xác định toàn bộ tài sản, quyền sử dụng đất hoặc di sản của ông B, bà A thuộc về anh C. Nếu có tranh chấp về di sản, hàng thừa kế, công sức đóng góp, quyền quản lý tài sản hoặc quyền lợi của người thừa kế khác thì phải được giải quyết theo quy định pháp luật dân sự, tố tụng dân sự trong vụ việc hoặc vụ án tương ứng.

Trên đây là ý kiến trao đổi về yêu cầu công nhận con nuôi thực tế trong trường hợp cha mẹ nuôi đã chết trước thời điểm đăng ký nuôi con nuôi thực tế. Xin được trao đổi và mong nhận được nhiều ý kiến tranh luận của các đồng nghiệp./.